Манбаларнинг гувоҳлик беришича, банкирлар томонидан санъат асарларини тўплаш тарихи флоренциялик Медичилар оиласидан бошланган. Улар сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий масалаларни ҳал этиш мақсадида Микеланжело, Донателло ва Боттичелли каби мусаввирларнинг асарларидан фойдаланганлар.

Санъат ва маданиятни қўллаб-қувватлаб келаётган замонавий молия институтлари орасида бир нечта йирик ва машҳур банклар мавжуд. Улар орасида Bank of America, The Chase Manhattan bank (АҚШ), Дойче банк (Германия), UniCredit банклар гуруҳи, ABN AMRO банк (Нидерландия), Туркия Республикаси Марказий банки, Совком банк (Россия), TBC банк (Грузия) ва бошқаларни келтириш мумкин.

Фахр билан айтиш мумкинки, санъат асарларини тўплаб, уларга ҳомийлик қилувчи банклар қаторида "Ўзмиллийбанк" АЖ ҳам бор. Банк томонидан  тасвирий санъат асарлари ва нумизматика коллекциясини йиғиш тарихи 1994 йилда рассомларнинг асарлари хорижга чиқиб кета бошлаган ва уларни Узбекистонда сақлаб қолиш долзарб муаммога айланган ўтиш даврининг оғир дамларида бошланган. Айни шу вақтда Миллий банк Ўзбекистон замонавий рассомларининг асарлари билан бирга аввалги тарихий даврларга тегишли асарларни ҳам харид қила бошлади.

Ҳозирги кунда мамлакат мустақиллиги даврининг замонавий санъати бўйича Ўзбекистон музейлари орасида "Ўзмиллийбанк" АЖнинг коллекцияси тенги йўқ ҳисобланади. Қолаверса, банкнинг қадимги даврдан то хозирги кунгача Марказий Осиёнинг қимматли тангалари жамланган нумизматика коллекцияси ҳақида ҳам алоҳида сўз юритишни истардик. ЎзФА академиги Э.В.Ртвеладзе таъкидлаганидек, Миллий банкнинг нумизматика коллекцияси Британия музейининг Марказий Осиё нумизматикасига тегишли коллекциясидан кейин иккинчи ўринда туради. Албатта, 30 йил мобайнида  коллекцияларни тўплаш юзасидан мавзулар доирасини кенгайтириш иштиёқи ўрин олди. Хусусан, ўрта асрларга доир қўлёзмалар ҳам, Ўзбекистоннинг амалий-безак санъатига оид буюмлар ҳам харид қилинди.

2004 йилда Миллий банк томонидан Ўзбекистон тасвирий санъати галереяси биносининг қурилиши ва унинг очилиши мамлакат маданий ҳаётида катта воқеа бўлди. Халқимиз Миллий банк галереяси, деб атайдиган Галериянинг 20 йиллик фаолияти давомида у шунчаки, фаол кўргазма майдони сифатида эмас, балки нафақат Ўзбекистонда, ҳатто Марказий Осиё минтақасида ҳам йирик илмий, маданий марказга айланди.

Миллий банк томонидан Ўзбекистон санъатини қўллаб-қувватлашда нашр ишлари алоҳида ўрин тутади. Ҳозиргача тасвирий санъат коллекциясидаги асарлар бўйича 8 та, нумизматика бўйича 4 та каталог ҳамда Ўз ФА академиги Э.В.Ртвеладзенинг илмий асарлари нашр этилди. Банкнинг шарофати билан биз нашриёт фаолиятини қайта тиклашга, коллекциялар каталогининг янгиланган вариантини тайёрлашга муваффақ бўлдик. Каталогга аввалдан маълум бўлган асарлар билан бирга, янги харид қилинган рангтасвир, графика ва ҳайкалтарошлик асарлари ҳам киритилган.

30 йил давомида шаклланиб келган Миллий банкнинг рассомлик, графика ва ҳайкалтарошлик коллекцияси ҳозирда ҳам миллий санъатнинг бетакрор асарлари билан бойишда давом этмоқда. У маълум даражада Ўзбекистон тасвирий санъатининг генезисидан тортиб бугунги кунигача бўлган тадрижий ривожини кузатиш имконини беради. Каталогда тақдим этилган ҳар бир асар ҳам рассомлар ижодини, ҳам санъатнинг муайян тарихий босқичларини ўрганишда бетакрор қадр-қимматга эга.

Масалан, тўпламда XX аср бошларида Петербург Бадиий академиясидан етишиб чиққан рус рассомлари асарлари муносиб ўрин эгаллаган. Коллекцияда тақдим этилган С. Юдин, Л. Бурэ (асли самарқандлик) ва П. Беньковнинг асарларида меъморий ёдгорликлар, ўзига хос турмуш, анъанавий ҳаёт тарзи, автохтон халқларнинг санъати, маҳаллий халқларнинг этник ва диний маданияти моҳирлик билан акс эттирилган этнографик реализмни намоён этади.

Эҳтимол Миллий банк тўпламида И.В. Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Давлат санъат музейи ёки Ўзбекистон давлат санъат музейи коллекцияларидаги каби Туркистон авангардининг ёрқин асарлари бўлмаслиги мумкин. Истисно тариқасида 1920-30-йилларга оид А. Николаев (Усто-Мумин), В. Уфимцев ва Р. Фалькнинг график ишларини келтириш мумкин. Аммо, бизнинг коллекциямизда А. Волков, Н. Кашина, З. Ковалевская, О. Татевосьян, У. Тансиқбоев, Н. Карахан, В. Еремян ва бошқа авангард рассомларнинг кейинги даврларга оид ажойиб асарлари борки, уларсиз бу рассомларнинг ижодини тўлақонли ўрганиш имконсиз. Уруш даврида ҳаётдан эрта кўз юмган биринчи ўзбек рассоми Б. Ҳамдамийнинг жадид Усмон Носирга бағишланган асари ҳам ноёб асарлардан ҳисобланади.

1950-йилларнинг иккинчи ярмида Ўзбекистон тасвирий санъатининг академик йўналишида ижод қилган А. Абдуллаев, Р. Аҳмедов, Н. Қўзибоев, М. Саидов, Т. Оганесов, В. Жмакин, Ю. Елизаров каби рассомларнинг изланишлари билан янгиланган реализм тантана қилди. Бу мусаввирларнинг асарлари Ўзбекистон тасвирий санъати тарихининг олтин фондидан жой олганини қайд этган ҳолда, уларнинг ижодий изланишлари маълум бир даврдаги маънавий изланишларни акс эттиришини тан олиш керак. Бу рассомлар миллий ўзига хосликни излаш маъносида миллий типажлар портретларини, турли жанрдаги лавҳалар, миллий манзараларни ифодалашни тушунишган. Лекин, у пайтларда яна бир бошқа ижтимоий ўткир хусусиятга эга санъат ҳам бўлганки (мисол учун, Н. Шиннинг Сталин даври қатағонлари, корейс халқининг геноциди мавзусидаги ижоди), бироқ у расмий маданият тизимидан чиқариб ташланган. Н.Шиннинг ажойиб асарлари ҳам банк тўпламидан жой олган. Шунингдек, коллекцияда миниатюра рангтасвирининг кўп асрлик тажрибасига таяниб, ўз ижоди билан миллий рассомлик мактаби асосларини яратган ўзбек рассоми Ч. Аҳмаровнинг ноеб асарлари ҳам бор.    

1960-йилларда бадиий умумлашманинг янгича шаклларини излаш ва мутлақо ўзгача пластик ғояларни тасдиқлаш жараёни содир бўлди. Айни шу даврдан бошлаб Ўзбекистон рангтасвирида турли бадиий йўналишларнинг маълум бир плюрализми юзага келди. А. Абдуллаев, Р. Аҳмедов, В. Жмакин, З. Иноғамов, М. Саидов, Ю. Елизаров, Т. Оганесов ва бошқа рассомларнинг ижодида реалистик йўналиш ривожлана бошлади.        

1970-80- йилларнинг биринчи ярмидаги Ўзбекистон рангтасвири бадиий-услубий йўналишларнинг ранг-баранглиги ва ўзаро таъсири билан бирга кенг доирадаги анъаналарга мурожаат қилиш, жанр структурасининг тадрижий ривожи, мавзу доирасининг кенглиги, ижодий шахсларнинг хилма-хиллиги билан ажралиб туради.  Ю. Талдыкин, Е. Мельников, Т. Пирматов, С. Абдуллаев, Ш. Абдурашидов, А. Мирзаев, Ж. Изентаев, Р. Шодиевларнинг ижодида декоратив йўналиш ривожланди. Шу билан бирга, турли рассомларнинг ижодида ассоциацитив-мажозий бадиий тафаккур жадаллаша бориб, ҳар бир конкрет ҳолатда дунёни индивидуал талқин қилиш орқали, пластик-ранг-тасвирни излаш хусусиятини бузароқ ўз ички салоҳиятини намоён этганини инкор этиб бўлмайди. Бунга мисол тариқасида Ж. Умарбеков, Б. Жалолов, М. Тохтаев, В. Охунов, С. Алибеков, Г. Бойматов, А. Исаев, Ж. Изентаевларнинг ижодини келтириш мумкин. Шунингдек, А. Икромжанов, С. Раҳметов, М. Нуриддинов ва бошқаларнинг ижодида бир оз камер ёки декоратив характерга эга бўлган академик йўналиш ҳам ривожланди.

Ҳозирги Ўзбекистон тасвирий санъати – бу турли хил ижодий истеъдодлардан иборат рангбаранг қуроқ кабидир. Замонавий ўзбек рассомларининг ижоди турли хил бадиий мактаблар, анъаналар, ижодий изланишларнинг ўзаро кесишувидан ҳосил бўлиб, умумий ҳолда миллий ўзига хос ягона замонавий ўзбек маданиятини шакллантиради. Агар айрим рассомларнинг ижодида кўҳна асрлардан ўтиб келаётган миллий хусусиятларнинг тўлақонли мужассамлиги кўпроқ сезилса, бошқаларининг ижодида нафақат ўтмиш тажрибаси, балки XX аср жаҳон бадиий тажрибаси  ва замонавий воқеълигидан пайдо бўлган янгиликларни кўриш мумкин.

Ҳозирги Ўзбекистон тасвирий санъатида С. Абдуллаев, А. Икромжанов, С. Раҳметов, Т. Раҳметов, М. Нуриддинов, Х. Мирзааҳмедов, В. Енин, М. Ташмурадов, А. Мирсоатов, А. Алиқулов, А. Отабаев, В. Трошина ва бошқалар ижодига хос бир қатор камер характердаги реалистик йўналиш ҳали ҳам ўз ўрнида мустаҳкам турганини кўриш мумкин.

Бугунги кунда А.Мирзаев, И. Шин, Р. Гаглоева, И. Мансуров, Р. Шодиев, Л. Содиқова, Я. Салпинкиди, Р. Худайбергенов, С. Раҳмонов, Б. Назаров, В. Губский, О. Залевская, А. Иванова каби рассомларнинг ижодида ҳам декоратив йўналиш ривожланиб бормоқда. Шу билан бирга, тобора ўсиб бораётган ассоциатив-мажозий бадиий тафаккур турли хил рассомлар ижодида ўз ички салоҳиятини намоён этади ва ҳар бир ҳолатда уларнинг дунёқараши, тасвирий-пластик изланишлари хусусиятларини ўзига хос тарзда акс эттиради. Бунинг яққол мисоли сифатида Дж. Умарбеков, Б. Жалолов, А. Исаев, Б. Исмоилов, М. Карабаев, Р. Акрамов, Ш. Абдумаликов, Г. Абдурахманова, М. Антонов ва бошқаларнинг ижодини келтириш мумкин.

Меросхўр авлодлар давомийлиги, чуқур маънавий изланишлар, ўтган даврнинг ижодий ютуқларини англаш 1990-йилларда санъатга кириб келган ёки ўз услубини топган ўзбек рассомлари авлоди учун ҳам хосдир. Л. Ибрагимов, А. Нур, Г. Қодиров, Н. Имомов, М. Исанов, Ф. Аҳмадалиев, Б. Маҳкамов, Х. Зиёҳонов, Ш. Ҳакимов, Ш. Абдуллаева, Д. Раҳмонбекова, М. Карабаев, И. Валихўжаев, Г. Ибрагимов, Э. Кулманов ва бошқалар ижодида анъаналарга шунчаки маълум бир услубий белгилар сифатида эмас, балки она юртнинг, халқнинг маданияти, руҳияти, менталитети билан маънавий, ахлоқий боғлиқлик сифатида мурожаат қилиш акс этди.

Маълумки, XX аср санъати синтетик санъатдир, шу маънодаки, у турли халқлар санъати, турли даврларнинг мактаби, анъаналари, услубларини ўзида синтез қилган ва бир пайтнинг ўзида замонавий инсоннинг дунёқарашини ифодалаган ҳолда айнан XX аср санъати бўлиб қолади. Н. Шоабдураҳимов, Б. Исмоилов, С. Кўртжемил, Т. Аҳмедов, И. Сандлер, А. Тюрина, М. Қорабоев, И. Валихўжаев, Р. Акромова, М. Антонова, Ф. Гамбарова, Л. Дабижи, Б. Муҳамедова, Ж. Одилов, С. Жаббаров, Д. Розиқова, Т. Ли ва бошқаларнинг ижодида турли даврлардаги Европа санъатига хос мавзулар ва услублар қайта тирилмоқда. Бу бир қатор истеъдодли рассомлар ижодида Шарқ ва Ғарбнинг органик синтези, академик санъат мактаби ва модернизм санъати типологик хусусиятларининг ўзига хос эволюцияси ва симбиози содир бўлган. Бу эса уларни бугунги кунда Ер юзининг ҳар қандай бурчагида тушуниладиган универсал трансмиллий сиймоларни маданиятга киритиш имконини беради.

ХХ аср турли тарихий даврлардаги халқлар маданиятини талқин этиш жараёнларига жалб этган ҳолда, одатий тарзда англаб етиладиган анъаналарнинг чегараларини кенгайтириб юборди. Бу борада қачонки, "ўзимизники" ва "бегона" категориялари одатдаги кўринишини йўқотса, замонавий ўзбек рассомларида ҳам мавжуд бўлган қандайдир "коинот онги" қобилияти юзага чиқади.  

Ҳозирда тасвирий санъат соҳасида фақат Тошкентга эмас, балки мамлакатнинг барча вилоят марказларига ҳам эътибор қаратилаётганини алоҳида қайд этамиз. Самарқанд, Бухоро, Хоразм, Қорақалпоғистон каби йирик маданият марказларида юксак ижодий изланишлар олиб бораётган рассомлар фаолият юритмоқда. Масалан, тўпламда тақдим этилган бухоролик рассомлар З. Саиджонов, М. Абдуллаев, В. Барноев; самарқандлик рассомлар А. Исаев, Т. Эсанов, Т. Ёрқулов, Н. Калонов; хоразмлик рассом О. Аллабергенов; қорақалпоқ рассомлари Ж. Куттымуратов, Ж. Изентаев, С. Байбасинов, Б. Серекеев, Д. Таджимуратов, С. Сабирбаев; наманганлик рассом М. Тожимирзаев; фарғоналик рассом А. Раҳимов ва бошқаларнинг ижоди ўзига хос ёрқин хусусиятлари билан ажралиб туради. Банк коллекциясига уларнинг асарлари ҳам тақдим этилгани қувонарли.

Шу билан бирга коллекцияда истеъдодли ўзбек ҳайкалтарошларидан А. Байматов, Д. Рўзибаев, А. Хатамов, Ж. Миртожиев, Т. Тожихўжаев, Ж. Куттымуратов, С. Шарипов ва бошқаларнинг асарлари ҳам ўз ўрнини топган. Миллий ва умуминсоний мавзулар, янги ифодавий-пластик воситаларни излаш, образли оҳангларни бойитиш, юқори профессионализм бу рассомларнинг ижодий изланишларига хосдир. Уларнинг ижодида дастгоҳли ҳайкалтарошлик маълум "ранг-баранглик", пластикага эга бўла бошлади. Бу пластика муайян ҳолатни, психологик кайфиятни, ички кечинмаларни ва руҳнинг сезилар-сезилмас тебранишларини ифодалашда мос келади. Юқорида санаб ўтилган муаллифлар ўз она юрти, унинг маданияти ва анъаналари билан кўринмас ришта боғлаган катта ижодий салоҳиятга эга бўлган рассомлар ҳисобланишади. Кенг ассоциациялар, майин пластика, миллий ўзига хосликни топиш бу ҳайкалтарошлар ижодий изланишларига хосдир. Бу хусусият сюжет ва типларни танлашда, умумий асарлардаги яхшиликка бўлган умид ва ишончнинг образли мутаносиблигида намоён бўлади.

Айни вақтда ўзбек ҳайкалтарошлигида авангард йўналиши ҳам ривожланиб бормоқда. М. Бородина, Р. Авакян, Б. Мухторов, В. Попов, А. Овсепян, М. Облақулов, Т. Ёрқулов, Л. Нестерович, Т. Эсанов, А. Исанолиев, К. Норхўрозов, А. Авакян, У. Ураков каби ҳайкалтарошлар ижодида янгича тасвирий ифода воситаларини топиш, ноанъанавий материалларга мурожаат қилиш ва образли мазмунни максимал даражада шартли акс эттиришга интилишни қайд этиш ўринли.   

Ўзбек ҳайкалтарошлиги пластикаси ривожида ўз ўрнига эга яна бир муҳим ва қизиқарли йўналиш - фольклор йўналиши бўлиб, оғзаки халқ ижодиётидаги анъанавий сюжетлар талқини, образли маъносини енгил юмор билан ифодалаш унга хосдир. Бу йўналишни бухоролик рассомлар К. Норхўрозов, У. Ураков, К. Гулов, тошкентлик рассом Г. Султонова ривожлантиришмоқда. Мустақиллик даврида Ўзбекистоннинг ўзига хос ҳайкалтарошларидан бири - қорақалпоқ рассоми Ж. Куттымуратов эди. Кўп қиррали ажойиб бу рассом,  ўз ижодининг илдизларини халқ санъати билан боғласа-да, замон руҳини ҳам ҳис этади.

Мустақиллик даврида Т. Муҳамедов, В. Апухтин, М. Кагаров, Л. Ибрагимов, Н. Холматов, А. Пономарёв, И. Воҳидов, А. Ли, А. Бобров, О. Аллабергенов, А. Мамажанов, М. Содиқов, П. Анненков, Д. Мирсалимов, Д. Ахунбабаев, Г. Султонова, М. Фозили, Д. Раҳманбекова, Р. Азизов ва бошқа ижодкорлар графика санъатининг ривожланишига ўз ҳиссаларини қўшдилар. Ўзбек графикларининг дастгоҳли ишларида ҳам мавзу, жанр ва услубий хилма-хиллик юзасидан кенг қамровлиликни қайд этмасдан илож йўқ. Афсуски, сўнгги йигирма йил ичида литография, линогравюра, офорт, ксилография каби график техникалар деярли йўқолиб кетди. Қисман бунинг сабаби шундаки, кўпгина график рассомлар рангтасвир билан шуғуллана бошладилар. Умуман олганда, тасвирий санъатнинг замонавий ўзига хос босқичи турли тасвирий санъат йўналишларининг бир-бирига сингиб кетиши билан боғлиқ. Масалан, баъзи рангтасвирчилар ўз ижодий изланишларини ҳайкалтарошлик ёки бошқа долзарб санъатда давом эттирмоқда; графикчилар эса рангтасвир билан фаол шуғулланмоқда; театр ва кино рассомлари эса дизайн соҳасига киришмоқда. Албатта, бу ҳолат тасвирий санъат тараққиётининг ҳозирги босқичига хос.

"Ўзмиллийбанк" АЖнинг коллекциясидаги асарлар тўплами санъатнинг тарихи фақат ўтмишда эмас, балки бугун ҳам ёзилаётганини факт сифатида тасдиқлайди. Шунинг учун коллекция янги номлар, янги рассомларнинг асарлари билан бойитилмоқда, бу асарлар ҳаёт ва санъатдаги янгича ўзгаришларни акс эттиради.

Ўзбекистон Миллий банкининг таркибий қисмига кирувчи Ўзбекистон тасвирий санъат Галереяси фаолияти ҳақида бир икки сўз айтиш жоиз. Галереянинг 20 йиллик фаолияти давомида унинг залларида 500 дан ортиқ миллий ва хорижий санъат кўргазмалари ўтказилди. Шулардан 150 таси шахсий кўргазмалар, 350 таси коллектив кўргазма лойиҳаларидир. Галерея ўз фаолиятининг илк кунлариданоқ иккита асосий йўналишни белгилаб олган эди: миллий санъатнинг бетакрор шахслари ва ажойиб асарларни кенг тарғиб қилиш ҳамда Ўзбекистон жамоатчилигини хорижий мамлакатлар санъати билан таништириш.

Умуман олганда, Ўзбекистон санъат соҳасидаги барча ижодкорларнинг шахсий кўргазмалари намойиш этилди. Ўзбекистоннинг етакчи музейлари билан ҳамкорликда лойиҳалар амалга оширилди, уларнинг тўпламларидан энг яхши асарлар кўргазмаси ўтказилди. Галерея тарихий-маданий меросимизда ҳам, замонавий ижодда ҳам ўз ўрнига эга қизиқарли экспозицияларни мунтазам равишда Наврўз ва Мустақиллик байрамлари муносабати билан ўтказиб келади.

Озарбайжон, Болгария, Буюк Британия, Германия, Исроил, Италия, Қозоғистон, Хитой, Корея, Қирғизистон, Туркия, Россия, АҚШ, Франция, Япония каби хорижий элчихоналар билан олиб борилган ҳамкорликинг натижалари ҳам  самарали бўлди. Тошкентдаги Гёте институти, Британия Кенгаши, Швейцария ривожланиш ва ҳамкорлик бюроси, Россия Федерациясининг "Россотрудничество" ваколатхонаси, Хитой халқаро муаммолар фондининг алмашинув ва ҳамкорлик маркази, Виктор Гюго номидаги Франция институти, Конрад Аденауэр фонди, Шарль де Голль фонди, Ўзбекистон-Япония маркази ва бошқа хорижий ташкилотлар билан ҳамкорликда амалга оширилган ўзига хос кўргазма лойиҳалари Галерея залида намойиш этилди. Галерея залларида Тошкент халқаро замонавий санъат биенналеси, Тошкент халқаро амалиӣ санъат биенналеси, ТЮРКСОЙ ва бошқа кўргазмалар доимий ўтказиб келинади. Ушбу ҳамкорлик туфайли ўзбек томошабини бутун дунё тарихи ва замонавий санъати билан танишиш имкониятига эга бўлди. Галереяда ХХ асрнинг жаҳон юлдузлари – Отто Дикс, Макс Эрнст, Гюнтер Юккер, Вольс (Германия), Демиэн Херст, Сара Лукас (Буюк Британия), Арте Повера йўналишининг мусаввирлари (Италия) ва бошқаларнинг асарлари намойиш этилган.

Ташкил этилган кўргазма лойиҳалари тарихий ўтмишни ҳам, ҳозирги давримизни ҳам акс эттирди ва акс эттирмоқда. Бундай тадбирларда Галерея иштирок этар экан, демакки, Миллий банк ҳам ижтимоий аҳамиятга эга маданий лойиҳалардан четда қолмайди. Бу лойиҳалар болалар уйлари тарбияланувчиларининг, ногирон болаларнинг ижодини қўллаб-қувватловчи, турли экологик, ахборий-маърифий, ёшларга оид, болалар кўргазмаларидир. Айтганча, Галерея қошида болалар студияси самарали фаолият юритади, "5+1" ёшлар ижодий гуруҳи ташкил этилган.

30 йил давомида "ЎзМиллийбанк" АЖнинг маданият соҳасидаги фаолияти муҳим ва самарали бўлди. Бу эса янги ғоялар ва лойиҳалар учун янги истиқболларни очади.

  

Камола Акилова

Ўзбекистон Бадиий академияси академиги,

 санъатшунослик фанлари доктори, профессор